Một câu hỏi hay chưa đủ để tạo nên một nghiên cứu tốt. Từ lúc nhận ra một vấn đề đáng quan tâm, hình thành ý tưởng, đặt câu hỏi nghiên cứu đến khi lựa chọn phương pháp, thu thập dữ liệu, phân tích thông tin và đi đến những phát hiện có giá trị là cả một hành trình. Trên hành trình ấy, phương pháp nghiên cứu chính là công cụ giúp người nghiên cứu biến những suy nghĩ ban đầu thành kết quả khoa học có căn cứ và sức thuyết phục.

Đó cũng là tinh thần xuyên suốt cuốn sách “Vận dụng phương pháp định lượng và định tính trong nghiên cứu: Từ hình thành ý tưởng đến phát hiện khoa học”, do GS.TS. Nguyễn Hữu Minh chủ biên, cùng PGS.TS. Phan Thị Mai Hương, PGS.TS. Vũ Thị Thanh Hương và PGS.TS. Vũ Mạnh Lợi biên soạn, được Nhà xuất bản Khoa học xã hội tái bản lần thứ tư.

Vận dụng phương pháp định lượng và định tính trong nghiên cứu:Từ hình thành ý tưởng đến phát hiện khoa học do GS.TS. Nguyễn Hữu Minh (Chủ biên)

Việc một cuốn sách chuyên sâu về phương pháp nghiên cứu được tái bản đến lần thứ tư phần nào cho thấy sức sống và nhu cầu thực tế đối với công trình. Đằng sau cuốn sách là kinh nghiệm của những nhà nghiên cứu có uy tín, nhiều năm trực tiếp nghiên cứu, giảng dạy và hướng dẫn học viên, nghiên cứu sinh. Bởi vậy, đây không đơn thuần là một tài liệu giới thiệu các khái niệm và kỹ thuật nghiên cứu, mà còn chứa đựng những kinh nghiệm được chắt lọc từ chính quá trình làm khoa học.

Phương pháp nghiên cứu – nền móng của một công trình khoa học

Với người mới bắt đầu nghiên cứu, không ít câu hỏi tưởng như rất cơ bản lại có thể trở thành những trở ngại lớn: Bắt đầu một đề tài từ đâu? Làm thế nào chuyển một ý tưởng thành câu hỏi nghiên cứu? Khi nào nên sử dụng định lượng, khi nào cần định tính? Chọn mẫu thế nào? Xây dựng bảng hỏi ra sao? Phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm cần lưu ý điều gì? Có dữ liệu rồi thì phân tích như thế nào để đi đến một phát hiện thực sự có ý nghĩa?

Cuốn sách đi thẳng vào những câu hỏi ấy.

Thay vì tách phương pháp nghiên cứu thành những kỹ thuật riêng lẻ, các tác giả đặt chúng trong toàn bộ hành trình của một nghiên cứu khoa học, từ khi ý tưởng còn ở dạng ban đầu cho đến khi dữ liệu được phân tích và chuyển hóa thành tri thức. Cách tổ chức này giúp người đọc không chỉ biết một phương pháp là gì, mà quan trọng hơn là hiểu dùng phương pháp nào, dùng khi nào và dùng như thế nào.

Đây cũng là ý nghĩa nổi bật của cuốn sách trong việc cung cấp những phương pháp nghiên cứu khoa học cơ bản, đặc biệt đối với lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn. Người đọc có thể sử dụng cuốn sách như một tài liệu học tập có hệ thống, đồng thời có thể trở lại từng phần khi cần giải quyết một vấn đề cụ thể trong quá trình thực hiện đề tài.

Hai cách tiếp cận, một hành trình tìm kiếm tri thức

Một trong những nội dung cốt lõi của cuốn sách là phương pháp định lượng và định tính - hai cách tiếp cận quen thuộc nhưng không phải lúc nào cũng được hiểu và vận dụng đúng.

Các tác giả phân tích bản chất, đặc trưng, ưu điểm và hạn chế của từng phương pháp; chỉ ra những lỗi thường gặp, sự khác biệt cũng như khả năng kết hợp giữa hai cách tiếp cận. Qua đó, người đọc có cơ sở để lựa chọn phương pháp dựa trên chính câu hỏi và mục tiêu nghiên cứu, thay vì sử dụng một phương pháp chỉ vì thói quen hoặc sự thuận tiện.

Đáng chú ý, cuốn sách không đặt định lượng và định tính ở hai phía tách biệt. Điều được nhấn mạnh là khả năng vận dụng phù hợp và kết hợp các phương pháp để hiểu vấn đề nghiên cứu một cách đầy đủ hơn. Những con số có thể cho thấy quy mô, xu hướng và mối liên hệ; trong khi dữ liệu định tính giúp đi sâu vào trải nghiệm, động cơ, cách lý giải và bối cảnh xã hội phía sau những con số ấy.

Bắt đầu từ câu hỏi đúng

Trong nghiên cứu khoa học, một ý tưởng thú vị chưa đương nhiên trở thành một đề tài tốt. Khoảng cách từ “điều mình muốn tìm hiểu” đến một câu hỏi có thể nghiên cứu được đôi khi chính là bước khó nhất. Bởi vậy, nội dung “Từ ý tưởng nghiên cứu đến câu hỏi nghiên cứu” là một trong những phần đáng chú ý của cuốn sách. Người đọc được dẫn dắt từ cách nhận diện vấn đề, phát triển ý tưởng đến xác lập câu hỏi và lựa chọn thiết kế nghiên cứu phù hợp.

Phần thiết kế nghiên cứu tiếp tục giúp người đọc hình dung cách tổ chức một nghiên cứu sao cho các khâu có sự kết nối với nhau. Câu hỏi nghiên cứu, phương pháp, đối tượng, dữ liệu và cách phân tích không tồn tại độc lập mà phải cùng hướng đến việc trả lời vấn đề khoa học đã đặt ra.

Không chỉ biết phương pháp, mà phải biết cách làm

Tính thực hành là một ưu điểm rõ nét của công trình.

Cuốn sách dành dung lượng đáng kể cho những công việc mà người nghiên cứu thường xuyên phải thực hiện: khai thác dữ liệu thứ cấp; xây dựng bảng hỏi; tổ chức điều tra; chọn mẫu; phỏng vấn sâu; thảo luận nhóm tập trung; nghiên cứu thực địa…Ở mỗi nội dung, kiến thức phương pháp được đặt gần với những tình huống có thể gặp trong thực tế. Các tác giả đồng thời lưu ý đến quá trình tổ chức khảo sát và đạo đức nghiên cứu – những vấn đề đôi khi bị xem nhẹ nhưng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến độ tin cậy của dữ liệu và chất lượng của cả công trình.

Nhờ vậy, cuốn sách không tạo cảm giác của một tài liệu chỉ để “đọc và nhớ”, mà gần với một cẩm nang phương pháp có thể mở ra tra cứu trong từng giai đoạn của quá trình nghiên cứu.

Từ dữ liệu đến phát hiện khoa học

Thu thập được dữ liệu mới chỉ là một nửa chặng đường. Làm thế nào để dữ liệu “lên tiếng” và từ đó hình thành những phát hiện có căn cứ là bước tiếp theo mà cuốn sách dành sự quan tâm đáng kể. Với nghiên cứu định lượng, người đọc được tiếp cận những kỹ thuật phân tích như so sánh trung bình, phân tích tương quan, hồi quy tuyến tính… Với nghiên cứu định tính, cuốn sách hướng dẫn cách mã hóa, quản lý và phân tích dữ liệu, từng bước đi từ những thông tin thu nhận được đến việc nhận diện các chủ đề, ý nghĩa và phát hiện nghiên cứu.

Các nội dung được trình bày theo trình tự tương đối rõ ràng, có sự kết nối giữa lý thuyết và ví dụ minh họa. Điều quan trọng là người đọc không chỉ được giới thiệu cách thực hiện mà còn có cơ hội hiểu vì sao phải thực hiện như vậy – yếu tố cần thiết để có thể chủ động lựa chọn và vận dụng phương pháp thay vì áp dụng một cách máy móc.

Tái bản lần thứ tư – giá trị được khẳng định qua thực tiễn sử dụng

Giữa rất nhiều tài liệu về phương pháp nghiên cứu hiện nay, Vận dụng phương pháp định lượng và định tính trong nghiên cứu: Từ hình thành ý tưởng đến phát hiện khoa học có lợi thế riêng ở cách tiếp cận hệ thống, khả năng kết nối giữa định lượng và định tính, giữa kiến thức nền tảng và kỹ năng thực hành.

Đặc biệt, cuốn sách được xây dựng từ vốn kinh nghiệm nghiên cứu và giảng dạy của GS.TS. Nguyễn Hữu Minh, PGS.TS. Phan Thị Mai Hương, PGS.TS. Vũ Thị Thanh Hương và PGS.TS. Vũ Mạnh Lợi. Uy tín chuyên môn cùng trải nghiệm thực tế của các tác giả giúp những vấn đề vốn dễ trở nên khô và khó của phương pháp nghiên cứu được đặt gần hơn với nhu cầu của người học và người trực tiếp làm nghiên cứu.

Lần tái bản thứ tư vì thế không chỉ đánh dấu hành trình của một cuốn sách, mà còn cho thấy giá trị sử dụng đã được kiểm chứng qua nhiều năm trong học tập, giảng dạy và nghiên cứu.

Cuốn sách đặc biệt hữu ích với sinh viên đang bắt đầu làm quen với nghiên cứu khoa học; học viên cao học, nghiên cứu sinh đang xây dựng luận văn, luận án; giảng viên, cán bộ nghiên cứu cần củng cố phương pháp; cũng như những người muốn thực hiện các nghiên cứu xã hội một cách bài bản và có căn cứ.

Từ một ý tưởng ban đầu đến một phát hiện khoa học là một hành trình dài. Không có một công thức duy nhất bảo đảm cho mọi nghiên cứu thành công, nhưng một nền tảng phương pháp vững chắc sẽ giúp người nghiên cứu biết mình đang tìm kiếm điều gì, cần thu thập bằng chứng nào và có thể đi đến kết luận trên cơ sở nào.

Đó cũng chính là giá trị bền vững mà cuốn sách “Vận dụng phương pháp định lượng và định tính trong nghiên cứu: Từ hình thành ý tưởng đến phát hiện khoa học” mang lại: không chỉ cung cấp phương pháp để thực hiện một nghiên cứu, mà quan trọng hơn, góp phần hình thành tư duy để làm nghiên cứu một cách khoa học.