Cuốn sách Tác gia - Danh nhân văn hóa & văn học Việt Nam: Những vấn đề nghiên cứu của tác giả Biện Minh Điền do Nhà xuất bản Khoa học xã hội ấn hành, 2025 (500 trang 16x24) là một công trình nghiên cứu chuyên sâu về các tác gia - danh nhân đất nước.

Cuốn sách Tác gia - Danh nhân văn hóa & văn học Việt Nam: Những vấn đề nghiên cứu của tác giả Biện Minh Điền, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2025.

Công trình, đằng sau hình thức là một tập hợp các bài viết về các tác gia - danh nhân, là những nỗ lực tìm kiếm, xây dựng một hệ hình nhận thức mới về vai trò của chủ thể sáng tạo trong lịch sử văn hóa - văn học dân tộc. Nội dung và cấu trúc cuốn sách cho thấy ý thức học thuật của tác giả muốn vượt lên những phân định quen thuộc giữa “tác gia văn học” và “danh nhân văn hóa” để thiết lập một phạm trù liên ngành có khả năng bao quát đầy đủ hơn tầm vóc và ảnh hưởng của các nhân vật kiệt xuất trong lịch sử văn hóa - văn học Việt Nam.

Việc kết nối, kiến tạo khái niệm “Tác gia - Danh nhân” không chỉ mang ý nghĩa định danh mà còn hàm chứa một lựa chọn phương pháp luận. Các Tác gia - Danh nhân được quán chiếu trong nhiều mối quan hệ văn hóa - xã hội - nhân sinh… đa chiều. Ở đó, từng Tác gia - Danh nhân như là một tụ điểm phát sáng giá trị, vừa sáng tạo văn bản nghệ thuật, vừa kiến tạo những mô hình ứng xử, chuẩn mực tinh thần và hệ tọa độ văn hóa cho cộng đồng. Cách tiếp cận này giúp khắc phục tình trạng phân mảnh trong nghiên cứu, góp phần mở ra hướng tiếp cận chỉnh thể đối tượng và khả năng đối thoại giữa văn học với các loại hình văn hóa khác.

Trên cơ sở của nhận thức ấy, công trình triển khai một hệ thống khảo cứu có tính nhất quán cao, thể hiện qua ba mạch nghiên cứu chính: 1) Nhận diện và phân tích “phổ giá trị” mà các tác gia - danh nhân tạo lập; 2) Khám phá đặc sắc thi pháp, phong cách nghệ thuật của những gương mặt tiêu biểu; 3) Xử lý các vấn đề lý luận và liên ngành trong tiếp nhận, diễn giải di sản. Chính sự đan xen này tạo nên chiều sâu khoa học cho cuốn sách. Từng chân dung cá nhân vừa được tái hiện như một hiện tượng lịch sử, vừa được giải mã như một cấu trúc giá trị vận hành trong dòng chảy văn hóa.

Cuốn sách cho thấy chiến lược tổ chức tri thức của tác giả. Các bài viết được sắp xếp theo trình tự thời gian công bố, qua đó hé lộ hành trình tư duy nghiên cứu học thuật... Từ những nghiên cứu sớm về Nguyễn Khuyến, Trần Tế Xương mang đậm dấu ấn phân tích thi pháp và phong cách học, đến các bài viết gần đây về các Tác gia - Danh nhân, nhất là những người đã được UNESCO vinh danh (Nguyễn Trãi, Hồ Chí Minh, Chu Văn An, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Đình Chiểu, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác), hướng nghiên cứu đã dần dịch chuyển sang tích hợp, liên ngành và đặt trọng tâm vào phổ, hệ giá trị. Các nghiên cứu mới không dừng lại ở việc “đọc” văn bản, hơn thế, còn truy nguyên cơ chế hình thành, lan tỏa và tái sinh của giá trị trong đời sống văn hóa đương đại.

Công trình cũng cho thấy ý thức hội nhập với tầm nhìn khu vực, quốc tế. Việc đặt các Tác gia - Danh nhân Việt Nam trong tương quan với hệ thống vinh danh của UNESCO, một mặt, nhằm khẳng định ý nghĩa toàn cầu của văn hiến Việt Nam, mặt khác, gợi mở một hướng tiếp cận so sánh liên văn hóa. Ở đây, di sản văn học không còn là “tài sản quá khứ” khép kín, mà trở thành một nguồn lực mềm, góp phần tạo dựng “vốn văn hóa”, “vốn biểu tượng”, “vốn xã hội”… cho quốc gia trong bối cảnh “vươn mình”, “hội nhập”.

Đoàn Chủ trì Hội thảo khoa học Quốc tế “Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác - Danh nhân văn hóa và giá trị di sản”

tổ chức tại Hưng Yên, 20.12.2024. Tác giả cuốn sách Biện Minh Điền ngồi vị trí số 1 từ phải sang (nhìn từ Hội trường lên)

Công trình còn hàm chứa một khát vọng đối thoại với quá khứ. Các Tác gia - Danh nhân được nhìn nhận như những chủ thể đang “hiện hữu”, “hiện diện” trong hiện tại, thông qua các giá trị mà họ để lại và vẫn tiếp tục định hình cấu trúc tâm lý - văn hóa của con người Việt Nam hôm nay. Cuốn sách mang ý nghĩa như một “bản đồ tri thức sống” - nơi quá khứ và hiện tại gặp gỡ, nơi di sản được kích hoạt để tham gia vào quá trình kiến tạo hệ giá trị mới, đồng thời thể hiện thái độ tri ân sâu sắc đối với tiền nhân và khẳng định trách nhiệm của người nghiên cứu trong việc gìn giữ và phát huy giá trị di sản tinh thần dân tộc.

Tác gia - Danh nhân văn hóa & văn học Việt Nam: Những vấn đề nghiên cứu ngoài giá trị chuyên khảo còn là một gợi ý phương pháp luận quan trọng, góp phần định hình một hướng tiếp cận với cách nhìn mới - nhìn văn học như một thành tố hữu cơ của hệ sinh thái văn hóa, nhìn các tác gia lớn như những “kiến trúc sư tinh thần” của dân tộc. Trong bối cảnh toàn cầu hóa với nhiều biến đổi phức tạp hiện nay, hướng tiếp cận ấy không chỉ có ý nghĩa khoa học, mà còn mang tính thời sự sâu sắc.

ThS. Đào Tuyết Thảo