Cuốn sách Bộ máy chính quyền thuộc địa ở tỉnh Hà Đông từ khi thành lập (1902) đến cuối cuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai (1929) của tác giả Nguyễn Lan Dung, do Nhà xuất bản Khoa học xã hội ấn hành, là một công trình nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử hành chính Việt Nam thời cận đại.

                                       Hình ảnh minh hoạ

Ngay từ khi tiến hành xâm lược Việt Nam vào nửa sau thế kỷ XIX, chính quyền thực dân Pháp đã nhanh chóng xây dựng một bộ máy cai trị nhằm phục vụ hai mục tiêu cơ bản: bình định về quân sự và tổ chức khai thác thuộc địa. Qua nhiều lần cải tổ hành chính do các Toàn quyền Đông Dương tiến hành, hệ thống chính quyền này từng bước được hoàn thiện và duy trì trong suốt thời kỳ thuộc địa, trở thành thiết chế quyền lực giữ vai trò chi phối đời sống chính trị, kinh tế và xã hội.

Xuất phát từ những lý do đó, thông qua việc khảo sát một đơn vị hành chính cụ thể ở Bắc Kỳ - tỉnh Hà Đông, trong một giai đoạn lịch sử xác định - từ năm 1902 đến cuối thập niên 1920 - thời kỳ gắn liền với hai cuộc khai thác thuộc địa của Pháp ở Đông Dương, cuốn sách hướng tới làm rõ sự hình thành, cơ cấu tổ chức và cơ chế vận hành của hệ thống chính quyền thuộc địa ở cấp địa phương, qua đó góp phần nhận diện bản chất và đặc điểm của bộ máy cai trị do thực dân Pháp thiết lập tại Việt Nam trong những thập niên đầu thế kỷ XX.

                                       Hình ảnh minh hoạ

Để thực hiện mục tiêu đó, với kết cấu 3 Chương, cuốn sách tập trung phân tích bộ máy hành chính của tỉnh Hà Đông trên các phương diện chủ yếu như cơ cấu tổ chức, chức năng quản lý và hoạt động thực tế của hệ thống chính quyền. Nghiên cứu đồng thời xem xét hai bộ phận cấu thành của chính quyền thuộc địa: chính quyền thực dân của người Pháp và chính quyền bản xứ do đội ngũ quan lại Việt Nam đảm nhiệm. Trong đó, bộ phận chính quyền của người Pháp tại địa phương được phân tích với vai trò là cơ quan chỉ đạo và kiểm soát toàn bộ hệ thống cai trị, trong khi chính quyền bản xứ được khảo sát theo các cấp hành chính từ tỉnh, phủ/huyện, tổng đến xã. Bên cạnh việc phân tích cơ cấu tổ chức của bộ máy hành chính, cuốn sách cũng dành sự chú ý đáng kể đến đội ngũ quan lại bản xứ, từ nguồn gốc xã hội, phương thức tuyển chọn, cơ chế bổ nhiệm đến vai trò của họ trong hoạt động quản lý địa phương. Qua đó, công trình làm rõ chính sách sử dụng người bản xứ của chính quyền thực dân cũng như mối quan hệ giữa hai bộ phận cấu thành của bộ máy cai trị trong thực tiễn vận hành của hệ thống chính quyền thuộc địa.

Trên cơ sở khảo sát trường hợp tỉnh Hà Đông, cuốn sách không chỉ tái hiện diện mạo của bộ máy chính quyền thuộc địa tại một địa phương cụ thể mà còn gợi mở những đặc điểm chung của hệ thống chính quyền thuộc địa ở Bắc Kỳ và Việt Nam trong những thập niên đầu thế kỷ XX. Việc khai thác hệ thống tư liệu lưu trữ phong phú cho phép công trình bổ sung những dữ liệu thực chứng quan trọng cho nghiên cứu lịch sử hành chính thuộc địa, đồng thời góp phần làm rõ cấu trúc quyền lực và cơ chế vận hành của xã hội Việt Nam thời cận đại.

                                                                                                                                                                                        ThS. Đào Tuyết Thảo

Phòng Biên tập Sách và điện tử