Nhận diện sự vận động và tái cấu trúc văn hoá các tộc người ở Việt Nam trong bối cảnh mới
Trong
dòng chảy không ngừng của lịch sử và trước những tác động đa chiều của toàn cầu
hóa, diện mạo văn hóa của các tộc người tại Việt Nam đang trải qua những chuyển
biến sâu sắc. Quá trình này không đơn thuần là sự bào mòn hay đánh mất bản sắc,
mà là một sự vận động đầy tính chủ động, linh hoạt và sáng tạo. Nhằm cung cấp
một bức tranh toàn cảnh và hệ thống hóa những nghiên cứu thực chứng về tiến
trình này, Viện Nghiên cứu Văn hóa đã tổ chức biên soạn và Nhà xuất bản Khoa
học xã hội chính thức ấn hành cuốn Kỷ yếu hội thảo quốc gia Văn hóa các tộc
người ở Việt Nam: Biến đổi và tái cấu trúc trong bối cảnh mới.
Được
tuyển chọn từ hơn 100 báo cáo khoa học gửi đến Hội thảo Thông báo văn hóa
thường niên năm 2025, cuốn sách tập hợp 42 bài viết, thể hiện những góc nhìn đa
diện và phương pháp tiếp cận liên ngành độc đáo. Tác phẩm không chỉ là một diễn
đàn học thuật uy tín mà còn là tài liệu tham khảo giá trị cho các nhà nghiên
cứu, sinh viên và những độc giả quan tâm đến các vấn đề văn hóa, xã hội đương
đại.
Nhận
thức lại về truyền thống: Từ sự “chất vấn” đến năng lực thích ứng
Nhận thức về sự biến đổi văn hóa
không phải là câu chuyện mới. Xuyên suốt chiều dài lịch sử, đặc biệt từ đầu thế
kỷ XX, sự va chạm với văn hóa phương Tây đã từng tạo ra sức ép buộc các trí
thức phải “chất vấn truyền thống” nhằm tìm kiếm con đường canh tân đất nước.
Tuy nhiên, bước vào những thập niên đầu của thế kỷ XXI, dưới tác động của toàn
cầu hóa và định hướng phát triển mới, quá trình vận động văn hóa đã mang một
tâm thế hoàn toàn khác, chiến lược xây dựng nền văn hóa “tiên tiến, đậm đà bản
sắc dân tộc” đã tạo ra những dạng thức tái cấu trúc hoàn toàn mới.
Cuốn sách chỉ ra rằng, sự lồng ghép
giữa các yếu tố truyền thống và hiện đại ngày nay không mang tính triệt tiêu,
mà diễn ra vô cùng linh hoạt, sáng tạo và mang tính chiến lược. Các tộc người
thiểu số, kể cả ở những vùng sâu, vùng xa, không thụ động chịu sự tác động của
toàn cầu hóa. Họ sử dụng các yếu tố truyền thống như một nguồn lực nội sinh để
định hình bản sắc và cân bằng đời sống, đồng thời tận dụng yếu tố đương đại để
tiếp cận các mạng lưới kinh tế - xã hội rộng lớn hơn. Nhờ đó, họ liên tục tái
cấu trúc vị thế của mình, tạo ra một quá trình đan xen phức tạp chứa đựng cả sự
dàn xếp, thương thỏa và đôi khi là những mâu thuẫn lợi ích.

Hình ảnh cuốn sách
Bốn
chiều kích không gian học thuật của sự biến đổi
Để
phác họa rõ nét tính không đồng đều và đa dạng của quá trình biến đổi, 42 bài
viết trong ấn phẩm được cấu trúc logic thành 4 phần trọng tâm, bao quát từ di
sản, tín ngưỡng đến các hiện tượng văn hóa thường nhật.
Phần I: Di sản văn hóa - Từ trầm tích quá khứ đến chiến lược sinh tồn
Phần này gồm 11 bài viết, mở ra không
gian thảo luận đa dạng về số phận và hình hài của các di sản trong bối cảnh
hiện tại. Các tác giả đã đưa người đọc đi qua nhiều vùng văn hóa, từ sự biến
đổi của di sản làng vùng châu thổ Bắc Bộ, sự tái cấu trúc không gian buôn làng
của người Gia-rai ở Tây Nguyên, cho đến hệ giá trị của người Chăm Nam Bộ. Điểm
nhấn học thuật của phần này là sự chuyển dịch góc nhìn: Di sản không bị “đóng
băng” trong các lồng kính bảo tàng mà trở thành “di sản sống”, trở thành “chiến
lược bản sắc” của người trẻ dân tộc thiểu số. Dưới tác động của toàn cầu hóa và
truyền thông số, bản sắc tộc người liên tục được kiến tạo; đồng thời di sản
cũng gắn liền với sự tái cấu trúc sinh kế, tiêu biểu như cách cộng đồng Nùng An
ở Cao Bằng duy trì nghề làm giấy truyền thống.
Phần II: Tín ngưỡng, tôn giáo, lễ hội - Sự chuyển dịch từ không gian linh
thiêng sang không gian thế tục và du lịch
Tập hợp 12 bài nghiên cứu phác họa rõ
nét sự biến đổi phức tạp của các thực hành tâm linh và lễ hội. Từ sự biến đổi
niềm tin tôn giáo của người Hoa tại Thành phố Hồ Chí Minh, quá trình chuyển đổi
nghi lễ Then của người Tày Mường Nặm thành diễn xướng cộng đồng, cho đến thực
trạng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu và nghi lễ hầu đồng sau khi được UNESCO ghi
danh. Các nghiên cứu chỉ ra một xu hướng mang tính quy luật: sự chuyển đổi mạnh
mẽ từ các nghi lễ tâm linh thuần túy sang các sự kiện văn hóa đa tộc người (như
Lễ hội Nguyên tiêu ở Chợ Lớn) hoặc phục vụ trực tiếp cho chiến lược phát triển
du lịch văn hóa (tại Lễ hội Phủ Dầy hay Côn Sơn - Kiếp Bạc). Đáng chú ý, các
trường hợp về sự lan tỏa của yếu tố Phật giáo trong văn hóa Ê-đê, hay sự tiếp
biến Công giáo trong nghi lễ Nước Giọt của người Ba-na, đã minh chứng cho năng
lực cởi mở, dung hợp tôn giáo vô cùng mạnh mẽ của các tộc người bản địa.
Phần III: Những vấn đề văn hóa mới - Hơi thở của thời đại số và đô thị
hóa
Đây là một trong những mảng nội dung
đột phá và thú vị nhất của kỷ yếu với 8 bài viết đi sâu vào các hiện tượng văn
hóa “vi mô”, “thường nhật”. Các tác giả không né tránh những vấn đề rất đương
đại như thực hành tiêu dùng thời trang “second hand” ở đô thị, việc mô tả văn
hóa Việt qua lăng kính trò chơi điện tử, hay lối sống “tiêu dùng xanh” của cư
dân hiện đại. Sự tái cấu trúc không gian sinh hoạt trong các khu nhà chung cư,
vai trò mới của các nhà văn hóa ở nông thôn Hà Nội, vốn văn hóa của người nhập
cư, và đặc biệt là việc xây dựng “bản sắc mới” của người Hmông ở Sa Pa giữa bối
cảnh chuyển đổi số là những minh chứng sắc bén cho thấy văn hóa đang len lỏi,
tự tái cấu trúc để vận hành trong mọi ngóc ngách của đời sống xã hội. Việc điểm
xuyết bài học về chiến lược “Cool Japan” của Nhật Bản cũng gợi mở nhiều hàm ý
chính sách quan trọng cho công nghiệp văn hóa Việt Nam.
Phần IV: Những vấn đề khác - Sinh kế, tri thức địa phương và phát triển
bền vững
Với 11 bài viết cuối cùng của ấn phẩm mở rộng
biên độ nghiên cứu sang các yếu tố vĩ mô tác động đến đời sống văn hóa nông thôn,
đặc biệt đề cao vai trò của tri thức địa phương trong quản lý phát triển xã hội
vùng dân tộc thiểu số. Các tác giả tiếp cận các mô hình sinh kế gắn kết chặt
chẽ với môi trường và văn hóa: từ thực hành canh tác ruộng bậc thang của người
Hmông ở Mù Cang Chải, việc ứng dụng kiến trúc nhà sàn Tày - Nùng vào phát triển
du lịch sinh thái vùng Đông Bắc, cho đến nỗ lực bảo tồn lẫm làng của người Việt
ở Đắk Lắk và Phú Yên. Bên cạnh đó, sự biến đổi của văn hóa Khmer Nam Bộ và
chiến lược tái cấu trúc văn hóa ẩm thực (của người Hoa tại TP. Hồ Chí Minh hay
tại Khu du lịch Tam Cốc - Bích Động) đã cho thấy ẩm thực không chỉ là thói quen
ăn uống, mà là một phương thức tái cấu trúc để tồn tại và phát triển cùng hệ
sinh thái kinh tế thị trường.
Sức
sống mãnh liệt của một nền văn hóa kiến tạo
Thông
qua các trường hợp nghiên cứu cụ thể với đối tượng khảo sát đa dạng, cuốn sách
đã làm nổi bật một thực tế: văn hóa không đơn thuần chỉ là câu chuyện bảo tồn
nguyên trạng hay đối mặt với sự phai nhạt. Ngược lại, nó liên tục được cộng
đồng đưa ra lựa chọn, điều chỉnh và tái tạo.
Chính
nhờ khả năng thích ứng linh hoạt và tự làm mới không ngừng, các tộc người tại
Việt Nam vừa duy trì được sợi dây kết nối bền chặt với quá khứ, vừa chủ động
tìm kiếm những phương thức tổ chức đời sống mới để định vị bản thân một cách
vững vàng giữa thế giới hội nhập. Sự tôn trọng cách thức mà mỗi cộng đồng
thương thỏa với thời cuộc chính là tinh thần nhân văn sâu sắc mà Ban biên tập
và tập thể tác giả muốn gửi gắm.
Ấn
phẩm ra mắt không chỉ đóng góp thêm một nguồn tư liệu quý báu, đáp ứng các tiêu
chuẩn khắt khe trong thực hành nghiên cứu, mà còn vạch ra những hướng tiếp cận
cởi mở cho việc hoạch định chính sách bảo tồn, phát huy giá trị bản sắc văn hóa
tộc người trong kỷ nguyên mới.
Cuốn sách là một công trình mang hàm
lượng khoa học cao, là nguồn tài liệu tham khảo không thể thiếu dành cho các
chuyên gia nghiên cứu khoa học xã hội, giảng viên, sinh viên, các nhà hoạch
định chính sách, cũng như bất cứ ai quan tâm đến diện mạo văn hóa Việt Nam
đương đại. Cuốn sách không đóng khung văn hóa trong những định nghĩa chật hẹp,
mà mở ra một góc nhìn đầy lạc quan: Văn hóa dân tộc vẫn đang bám rễ sâu vào cội
nguồn, nhưng những cành lá của nó thì đang không ngừng vươn mình mạnh mẽ để bắt
kịp ánh sáng của thời đại mới.
Nhà xuất bản Khoa học xã hội xin trân trọng giới thiệu cuốn sách tới quý
bạn đọc!