Giai đoạn hiện nay đánh dấu một bước ngoặt lớn trong tiến trình cải cách nền hành chính quốc gia, đặc biệt với việc thực hiện Nghị quyết số 60-NQ/TW và Nghị quyết số 202/2025/QH15 của Quốc hội. Từ ngày 01/7/2025, cả nước sẽ chính thức vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp cùng việc hợp nhất hàng loạt đơn vị hành chính cấp tỉnh, cấp xã. Sự thay đổi này không đơn thuần là việc vẽ lại các đường ranh giới trên bản đồ, mà còn mở ra yêu cầu tái cấu trúc toàn diện các không gian phát triển, từ không gian kinh tế, văn hóa - xã hội đến không gian quản trị.

Nhằm định hình rõ nét những chuyển biến này, cuốn sách Kỷ yếu hội thảo khoa học Kiến tạo không gian phát triển bền vững trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính ở Việt Nam, là kết quả phối hợp tổ chức giữa Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) cùng Hội Địa lý Việt Nam và được Nhà xuất bản Khoa học xã hội phát hành. Cuốn kỷ yếu đóng vai trò như một báo cáo chuyên đề chi tiết, cung cấp diễn đàn luận bàn sâu sắc về cơ sở lý luận, thực trạng và giải pháp cho tổ chức không gian phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới.

Điểm đột phá về mặt học thuật của cuốn sách nằm ở cách tiếp cận từ góc độ địa lý nhân văn, xem mỗi đơn vị hành chính sau khi được sắp xếp lại như một “lãnh thổ sống”. Tại đây, các quan hệ giữa con người, sinh kế, văn hóa, môi trường và thể chế được tổ chức và tái cấu trúc liên tục. Các tác giả đã phân tích sâu sắc sự “lệch pha” mang tính cấu trúc giữa không gian pháp lý (ranh giới hành chính) và không gian chức năng (luồng di chuyển lao động, hạ tầng, dịch vụ và các quan hệ kinh tế liên vùng). Trong khi chính quyền quản lý theo các giới hạn pháp lý nhất định, thì các dòng chảy kinh tế, logistics, lao động và môi trường sinh thái lại vận hành liên tục xuyên qua các ranh giới này. Để giải quyết bài toán logistics hành chính và ngăn ngừa nguy cơ gián đoạn dịch vụ khi các trung tâm hành chính thay đổi vị trí, ấn phẩm đặc biệt nhấn mạnh đến khái niệm “không gian mềm” và cơ chế liên kết vùng. Việc thiết lập các thiết chế điều phối liên tỉnh thực quyền được xem là giải pháp then chốt nhằm xóa bỏ sự phân mảnh, giảm thiểu tình trạng cạnh tranh cục bộ và đảm bảo công bằng không gian, giúp các nhóm dân cư ở vùng ngoại vi không bị tụt hậu về phúc lợi.

Thực tiễn quá trình sáp nhập và quy hoạch lại các trung tâm hành chính đặt ra bài toán lớn về không gian phục vụ nhân dân. Việc di dời trung tâm phục vụ hành chính công số hay việc xác định địa chỉ trụ sở mới sau khi sáp nhập có hiệu lực từ tháng 7/2025 là những minh chứng điển hình cho thấy quy hoạch không gian chức năng phải đảm bảo tính liên tục, không làm đứt gãy khả năng tiếp cận dịch vụ của người dân.

Ảnh minh họa

Với quy mô đồ sộ, ấn phẩm chia thành 5 chủ đề chuyên sâu, trong đó có việc kiến tạo không gian phát triển kinh tế, nông nghiệp và du lịch theo hướng xanh, bền vững. Quá trình sắp xếp đơn vị hành chính cần được gắn liền với quá trình chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn và công bằng không gian. Cuốn sách cảnh báo về việc các dòng vật chất, rác thải và rủi ro sinh thái thường vận hành liên địa phương, do đó nếu cơ chế quản trị tiếp tục phân mảnh, nỗ lực phát triển bền vững sẽ bị suy giảm.

Ở phương diện xã hội học, việc sắp xếp không gian phát triển còn là việc duy trì nhịp đập văn hóa của cộng đồng. Mặc dù địa giới và tên gọi hành chính có thể thay đổi, nhưng ký ức cộng đồng, các thiết chế văn hóa, lễ hội và địa danh truyền thống vẫn là nền tảng gắn kết xã hội. Việc dành thời lượng thích đáng trong các quy hoạch mới để lồng ghép các hành trình lịch sử, lan tỏa tình yêu và ý thức trân trọng di sản văn hóa không chỉ giúp bảo tồn bản sắc mà còn tạo nên sự đồng thuận xã hội sâu sắc, giúp các đơn vị hành chính mới thực sự trở thành những không gian tích hợp bản sắc.

Một điểm nhấn quan trọng khác của cuốn sách là vai trò của công nghệ số và dữ liệu không gian trong bối cảnh chính quyền địa phương vận hành theo mô hình tinh gọn. Để ra quyết định chính xác, chính quyền cơ sở cần một nền tảng dữ liệu đa chiều, từ dân cư, hạ tầng đến các thông số tài nguyên. Các công nghệ như Hệ thống thông tin địa lý (GIS), Trí tuệ nhân tạo (AI) và Big Data giúp việc phân tích lãnh thổ trở nên trực quan và khoa học.

Năng lực quản trị dữ liệu này có ý nghĩa sống còn trong việc kiểm soát các số liệu thống kê phức tạp ở cấp cơ sở. Chuyển đổi số, thông qua các dịch vụ công trực tuyến và hạ tầng dữ liệu đồng bộ, giúp kéo gần khoảng cách giữa chính quyền và người dân, đặc biệt là tại các khu vực ngoại vi hoặc những địa bàn bị ảnh hưởng bởi quá trình sáp nhập.

Ấn phẩm Kiến tạo không gian phát triển bền vững trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính ở Việt Nam là một công trình khoa học đồ sộ, mang giá trị ứng dụng chiến lược. Bằng việc kết hợp hài hòa giữa các lý thuyết không gian như Lý thuyết cực tăng trưởng, Lý thuyết vùng trung tâm với các góc nhìn từ địa lý nhân văn và văn hóa học, cuốn sách khẳng định rằng: cải cách hành chính chỉ thực sự mang lại quả ngọt khi nó tạo ra một cấu trúc không gian linh hoạt, bao trùm và bền vững.

Bằng cách đặt con người và không gian sinh tồn vào trung tâm của mọi quá trình quy hoạch, cuốn sách chỉ ra rằng cải cách đơn vị hành chính chỉ thực sự thành công khi nó đồng thời giải quyết được bài toán liên kết vùng, bảo vệ môi trường, duy trì sự ổn định văn hóa - xã hội và thúc đẩy quản trị thông minh. Đây chắc chắn là cẩm nang không thể thiếu dành cho các nhà hoạch định chính sách, các nhà nghiên cứu khoa học xã hội, cũng như những chuyên gia đang trực tiếp tham gia vào tiến trình kiến tạo một không gian phát triển thịnh vượng, công bằng và bền vững cho đất nước trong giai đoạn mới.