Hiểu biết của mỗi người phần lớn là do được tiếp thu từ những người đi trước dưới hình thức văn bản nói hoặc viết. Ngoài những tri thức khoa học và kinh nghiệm đã được chứng minh về mặt logic và thực tiễn, phần còn lại là những “kiến thức” được tiếp nhận một cách thụ động, máy móc, không được diễn giải rõ ràng, chứng minh đầy đủ. Do vậy, một lý luận diễn giải văn bản thật sự mang tính khoa học là rất cần thiết giúp mỗi người tự mình diễn giải để phân biệt được cái đúng với cái sai, điều đáng tin cậy với điều không chắc chắn trước khi chúng trở thành tri thức và niềm tin, lý tưởng của mình.

Thông diễn học - Lý luận và Vận dụng là công trình nghiên cứu của PGS.TS. Nguyễn Tấn Hùng, do Nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản năm 2025. Với cách tiếp cận kết hợp giữa nghiên cứu lý luận và vận dụng thực tiễn, cuốn sách góp phần giới thiệu một lĩnh vực còn tương đối mới mẻ ở Việt Nam, đồng thời đặt ra vấn đề có ý nghĩa thiết thực đối với đời sống nhận thức hiện nay: làm thế nào để diễn giải đúng, từ đó thấu hiểu đúng những văn bản, tư tưởng và hiện tượng mà con người tiếp nhận?

Trong “Lời nói đầu”, tác giả bắt đầu từ một nhận định nổi tiếng của C. Mác: “Các nhà triết học đã chỉ diễn giải thế giới bằng những cách khác nhau, song vấn đề là cải biến thế giới”. Theo ông, muốn cải biến thế giới theo hướng ngày càng tốt đẹp hơn thì trước hết cần có sự diễn giải đúng đắn về thế giới; bởi diễn giải sai lầm có thể làm biến dạng nhận thức và dẫn đến những tác động tiêu cực trong đời sống. Từ đó, tác giả đặt vấn đề về thông diễn học - lý luận về diễn giải nhằm thấu hiểu văn bản - như một công cụ quan trọng giúp con người phân biệt giữa cách hiểu đúng đắn, khoa học với những cách hiểu sai lầm, phiến diện.

Diễn giải - một vấn đề không chỉ của văn bản

Điểm chú ý của cuốn sách là tác giả không giới hạn hoạt động diễn giải trong việc đọc và giải thích văn bản. Trong quá trình nhận thức, con người thường không trực tiếp nắm bắt được bản chất của những hiện tượng phức tạp mà phải thông qua sự diễn giải của người khác. Sự diễn giải đó có thể đúng đắn, khoa học nhưng cũng có thể sai lầm, ngụy biện. Trong khi đó, phần lớn những hiểu biết của mỗi người được hình thành từ việc tiếp thu các quan niệm, lý luận có sẵn, được truyền lại từ các thế hệ trước hoặc từ những nền văn hóa khác. Điều này khiến thông diễn học trở thành vấn đề có ý nghĩa không chỉ đối với nghiên cứu triết học mà còn đối với đời sống xã hội. Trong thực tế, bên cạnh những tri thức khoa học đã được kiểm chứng, vẫn tồn tại nhiều quan niệm được tiếp nhận một cách tự phát, máy móc mà chưa được xem xét, phân tích và diễn giải đầy đủ. Đặc biệt, trong bối cảnh internet và mạng xã hội phát triển mạnh mẽ, con người phải đối diện với lượng thông tin khổng lồ, trong đó có cả những thông tin bịa đặt, giả dối hoặc xuyên tạc. Vì vậy, năng lực phân tích và xử lý thông tin, cũng như khả năng diễn giải và đánh giá những gì mình tiếp nhận, ngày càng trở nên cần thiết. Từ thực tiễn đó, cuốn sách hướng tới một yêu cầu quan trọng: phát triển lý luận về diễn giải để nâng hoạt động diễn giải lên trình độ khoa học, giúp con người nhận diện đâu là tri thức đúng đắn, đâu là những nhận thức sai lầm hoặc phiến diện có nguồn gốc từ những cách diễn giải không phù hợp.

Một công trình được hình thành từ quá trình nghiên cứu lâu dài

Cuốn sách là kết quả của một quá trình nghiên cứu được tác giả tích lũy trong nhiều năm, bắt nguồn từ những ý tưởng được hình thành tại Hội thảo quốc tế “Nhận thức chú giải học về triết học kinh điển trong thời đại ngày nay” tổ chức năm 2015. Tiếp đó, tác giả công bố bài viết về thông diễn học và những sai sót trong cách hiểu, giải thích các văn bản triết học kinh điển trên Tạp chí Thông tin khoa học xã hội năm 2016. Những nghiên cứu này tiếp tục được phát triển thành tiểu luận tiếng Anh Hermeneutics and Its Application, được Lambert Academic Publishing công bố năm 2018 và sau đó được dịch, công bố bằng bảy ngôn ngữ châu Âu khác ngoài tiếng Anh vào năm 2020. Trên cơ sở những kết quả nghiên cứu đã đạt được, tác giả tiếp tục bổ sung nhiều vấn đề lý luận và hướng vận dụng mới để hoàn thiện công trình lần này.

Từ lịch sử lý luận đến những vấn đề của con người và xã hội

Nội dung chính của cuốn sách được cấu tạo thành 10 chương, trong đó năm chương đầu tập trung trình bày tương đối có hệ thống lịch sử phát triển, những vấn đề lý luận và phương pháp luận của thông diễn học. Tác giả lần lượt làm rõ nguồn gốc thuật ngữ, các định nghĩa về thông diễn học chuyên ngành và thông diễn học phổ quát; mục đích, nhiệm vụ, đối tượng và lĩnh vực diễn giải; đồng thời xem xét mối quan hệ giữa thông diễn học với triết học, lôgíc học và ngôn ngữ học. Bằng việc khái quát các quan niệm của người đi trước, tác giả đã đề xuất một định nghĩa cho thông diễn học (phổ quát), theo đó “thông diễn học là môn lý luận nghiên cứu các nguyên tắc phương pháp luận của việc diễn giải để thấu hiểu ý nghĩa của các văn bản”.

Cuốn sách cũng khảo sát quá trình phát triển của thông diễn học từ thời Cổ đại, Trung cổ, Phục hưng, thế kỷ XVII - XVIII đến thời hiện đại, qua đó giới thiệu những vấn đề và đại biểu quan trọng trong lịch sử hình thành, phát triển của lĩnh vực này. Đặc biệt, tác giả dành sự quan tâm đến các nguyên tắc phương pháp luận như tính khách quan, tính biện chứng, tính phê phán và tính thực tiễn - những nguyên tắc được xem là cơ sở quan trọng cho hoạt động diễn giải.

Bên cạnh đó, công trình đi sâu phân tích ảnh hưởng của thế giới quan, hệ tư tưởng, ngôn ngữ và tâm lý đối với văn bản cũng như quá trình diễn giải văn bản. Những vấn đề như thuật ngữ và khái niệm, thành ngữ và tục ngữ, điển tích, trò chơi ngôn ngữ, tâm lý của tác giả, kinh nghiệm thực tiễn, cũng như tâm lý của người diễn giải và người tiếp thu diễn giải được đặt trong mối quan hệ với yêu cầu thấu hiểu văn bản.

Năm chương còn lại thể hiện rõ nội hàm “vận dụng” của công trình. Tác giả sử dụng những kiến thức và nguyên tắc của thông diễn học để tiếp cận một số vấn đề về thần thoại, trong đó có thần thoại Việt Nam; một số vấn đề siêu hình học dưới ánh sáng của khoa học hiện đại; những vấn đề triết học về nhà nước, xã hội và con người; bản chất, nguồn gốc, bản tính con người và nhân cách; đồng thời nghiên cứu phong tục, tập quán, tín ngưỡng và tôn giáo, bao gồm những phong tục và tín ngưỡng truyền thống của dân tộc Việt Nam.

Ý nghĩa đối với nghiên cứu và đời sống hiện nay

Điểm nổi bật của cuốn sách nằm ở sự kết hợp giữa trình bày cơ sở lý luận và vận dụng lý luận vào những vấn đề cụ thể. Thông qua đó, tác giả cho thấy thông diễn học không chỉ là một lĩnh vực nghiên cứu chuyên biệt mà còn có thể góp phần hình thành phương pháp tiếp cận khoa học đối với các văn bản, tư tưởng và hiện tượng văn hóa - xã hội.

Với việc nhấn mạnh các nguyên tắc khách quan, biện chứng, phê phán và thực tiễn, nghiên cứu hướng tới việc giúp người đọc nhận diện những giá trị hợp lý, khắc phục hạn chế và loại bỏ những sai lầm trong các hệ thống lý luận và cách thức diễn giải. Đây cũng là một yêu cầu có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh hiện nay, khi mỗi cá nhân ngày càng phải tự mình lựa chọn, kiểm chứng và xử lý một lượng thông tin đa dạng trước khi hình thành nhận thức và quan điểm của mình.

Cuốn sách có giá trị tham khảo đối với các nhà nghiên cứu, giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên trong lĩnh vực triết học và khoa học xã hội - nhân văn, đồng thời có thể gợi mở cho bạn đọc một cách tiếp cận sâu hơn đối với hoạt động đọc, hiểu, phân tích và đánh giá thông tin. Nghiên cứu cho thây, vấn đề “diễn giải” cần được đặt trở lại đúng vị trí của nó trong quá trình nhận thức: muốn hiểu đúng một văn bản, một tư tưởng hay một hiện tượng, cần có phương pháp diễn giải đúng đắn; và từ sự thấu hiểu đúng đắn ấy mới có thể hướng tới những nhận thức và hành động phù hợp trong thực tiễn.