Thừa ủy quyền của Giám đốc, Tổng Biên tập, Tiến sĩ Nguyễn Đức Long, Nhà xuất bản và Tạp chí Khoa học xã hội đã trình bày bản tham luận của PGS. TS. Đinh Quang Thành tại China-ASEAN Expo 2026 ở Nam Ninh, Quảng Tây, Trung Quốc.

Sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc hệ sinh thái xuất bản học thuật trên thế giới. Trước sự phát triển nhanh chóng của khoa học và công nghệ, hoạt động xuất bản đang đứng trước  những cơ hội và  thách thức mới về chất lượng, liêm chính nghiên cứu và khả năng thích ứng.

Trong nhiều thập niên, xuất bản học thuật được vận hành dựa trên những nguyên tắc tương đối ổn định như phản biện khoa học, biên tập chuẩn hóa, xuất bản định kỳ và lưu trữ lâu dài. Tuy nhiên, trong khoảng hai thập niên trở lại đây, đặc biệt trong những năm gần đây, hệ sinh thái này đang có những biến đổi sâu rộng dưới tác động đồng thời của khoa học và công nghệ, nhu cầu dân chủ hóa tri thức và những vấn đề nội tại của chính hệ thống xuất bản.

Một trong những thay đổi rõ nét nhất là sự phát triển mạnh mẽ của Truy cập mở (Open Access) và Khoa học mở (Open Science). Quan niệm cho rằng tri thức khoa học, nhất là những kết quả nghiên cứu được tạo ra từ nguồn ngân sách công, cần được tiếp cận rộng rãi đang ngày càng trở thành xu hướng chung. Bên cạnh các tạp chí truyền thống, nhiều mô hình xuất bản mới đã hình thành, trong đó có Diamond Open Access, Gold Open Access và Green Open Access.

Trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi hoạt động xuất bản. Trí tuệ nhân tạo, đặc biệt là AI tạo sinh và các mô hình ngôn ngữ lớn, đang tác động trực tiếp tới nhiều khâu của quá trình xuất bản học thuật. Trong viết và biên tập, AI có thể hỗ trợ nhà nghiên cứu xây dựng bản thảo, chỉnh sửa ngôn ngữ, tóm tắt tài liệu, hệ thống hóa thông tin và đề xuất cấu trúc bài viết. Đây là công cụ có ý nghĩa đối với các nhà khoa học không sử dụng tiếng Anh như tiếng mẹ đẻ, góp phần giảm bớt rào cản ngôn ngữ trong công bố quốc tế. Trong phản biện và kiểm soát chất lượng, các công cụ AI cũng đang được thử nghiệm để kiểm tra tính nhất quán của bản thảo, phát hiện đạo văn, hình ảnh bị chỉnh sửa, dữ liệu bất thường và hỗ trợ sàng lọc những dấu hiệu vi phạm liêm chính nghiên cứu.

Tuy nhiên, AI cũng đặt ra nhiều thách thức mới. Việc sử dụng AI không minh bạch, sản xuất hàng loạt bài viết có chất lượng thấp hoặc tạo ra dữ liệu, hình ảnh không đáng tin cậy có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng của hồ sơ khoa học. Điều này đòi hỏi các tạp chí và nhà xuất bản phải xây dựng những quy định rõ ràng về sử dụng AI, đồng thời tăng cường các công cụ kiểm tra và cơ chế bảo đảm liêm chính học thuật.

Một xu hướng đáng chú ý khác là sự thay đổi trong cách đánh giá chất lượng nghiên cứu. Trong một thời gian dài, Journal Impact Factor và số lượng trích dẫn được coi là những thước đo quan trọng đối với công trình và nhà khoa học. Tuy nhiên, xu hướng hiện nay là hướng tới các mô hình đánh giá đa chiều hơn, quan tâm không chỉ đến trích dẫn mà còn chú trọng ảnh hưởng xã hội, chính sách, khả năng ứng dụng và mức độ lan tỏa của kết quả nghiên cứu. Các định danh số như DOI, ORCID và ROR cũng ngày càng có vai trò quan trọng trong việc xây dựng hạ tầng dữ liệu học thuật, liên kết tác giả, công trình và tổ chức nghiên cứu, qua đó nâng cao tính minh bạch và khả năng nhận diện các sản phẩm khoa học trên phạm vi quốc tế. Cùng với đó, các hình thức phản biện mở, phản biện sau xuất bản và các nền tảng phản biện độc lập với tạp chí đang được thử nghiệm nhằm tăng tính minh bạch, giảm áp lực đối với đội ngũ phản biện và nâng cao hiệu quả kiểm soát chất lượng khoa học.

Đối với các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam, quá trình chuyển đổi của xuất bản học thuật vừa mở ra cơ hội tiếp cận thị trường khoa học quốc tế, vừa tạo ra những thách thức đáng kể. Mô hình Truy cập mở giúp kết quả nghiên cứu có khả năng tiếp cận rộng rãi hơn, nhưng mức phí xử lý bài báo tại một số tạp chí quốc tế có thể trở thành rào cản đối với các nhà khoa học và cơ sở nghiên cứu có nguồn lực hạn chế. Bên cạnh đó, sự phát triển nhanh về số lượng công bố cũng làm gia tăng nguy cơ quá tải thông tin, tạp chí săn mồi và các hình thức gian lận trong xuất bản. Vì vậy, việc nâng cao năng lực xuất bản trong nước, xây dựng các tạp chí khoa học có chất lượng, phát triển hạ tầng xuất bản số và tăng cường các chuẩn mực về đạo đức, phản biện và liêm chính nghiên cứu là yêu cầu ngày càng cấp thiết.

Đặc biệt, hợp tác với các nhà xuất bản và cơ sở nghiên cứu của Trung Quốc có nhiều tiềm năng nhờ sự gần gũi về địa lý, mối quan hệ nghiên cứu ngày càng phát triển và nền tảng xuất bản số mạnh. Trong khi đó, hợp tác với các nước ASEAN có thể tạo điều kiện thúc đẩy lưu chuyển tri thức trong khu vực, phát triển các nghiên cứu so sánh và từng bước hình thành các mạng lưới xuất bản khoa học xã hội mang tính khu vực.

Trong bối cảnh đó, Nhà xuất bản và Tạp chí Khoa học xã hội có nhiều tiềm năng mở rộng hợp tác quốc tế, đặc biệt với các đối tác tại Trung Quốc, ASEAN và các tổ chức xuất bản khoa học trên thế giới. Hợp tác có thể được triển khai trong nhiều lĩnh vực như đồng xuất bản và dịch thuật các công trình nghiên cứu; xây dựng các số tạp chí chuyên đề; phối hợp phản biện, biên tập và xuất bản các kết quả từ hội thảo quốc tế; phát triển tạp chí điện tử, xuất bản số, DOI, ORCID, siêu dữ liệu và kho lưu trữ số; đồng thời tổ chức các chương trình đào tạo, trao đổi chuyên gia về biên tập, phản biện, đạo đức xuất bản, bản quyền, trí tuệ nhân tạo và liêm chính nghiên cứu. Đối với Nhà xuất bản và Tạp chí Khoa học xã hội, chủ động chuyển đổi số, nâng cao chất lượng chuyên môn và mở rộng hợp tác quốc tế sẽ góp phần nâng cao vị thế của đơn vị, đồng thời tạo thêm những kênh kết nối giữa khoa học xã hội Việt Nam với Trung Quốc, ASEAN và cộng đồng học thuật quốc tế.

Xuất bản học thuật đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi sâu sắc. AI, khoa học mở, xuất bản số và các mô hình đánh giá mới đang làm thay đổi cách thức tri thức khoa học được tạo ra, thẩm định, phổ biến và sử dụng. Trong quá trình đó, vấn đề quan trọng không chỉ là ứng dụng công nghệ mới mà còn là xây dựng được những nguyên tắc, quy trình và chuẩn mực đủ vững chắc để bảo đảm chất lượng và độ tin cậy của các sản phẩm khoa học. Qua đó, hoạt động xuất bản không chỉ thích ứng với những thay đổi của thời đại mà còn có thể phát huy tốt hơn vai trò phổ biến tri thức, thúc đẩy trao đổi học thuật và đưa những kết quả nghiên cứu của Việt Nam đến gần hơn với bạn đọc và cộng đồng khoa học trong nước và quốc tế.