Lịch sử văn học là một thực tế sống động, vận động, chép sử văn học là chọn một mô hình để diễn giải và mô tả thực tế ấy. Có người coi lịch sử văn học là sự thay thế của các thể loại (M. Bakhtin), có người coi như sự thay thế của các thế hệ nhà văn (Thanh Lãng)… từ đó mà lịch sử văn học được nhìn nhận, mô tả theo các cách khác nhau.

Cuốn sách Lịch sử văn học Việt Nam thời kỳ 1945 - 1985 do Trịnh Bá Đĩnh chủ biên là một cuốn sách mang nhiều giá trị. Cuốn sách mô tả lịch sử văn học Việt Nam thời kì 1945 - 1985, từ điểm nhìn của ngày hôm nay, tức là thời điểm chúng ta đang chuẩn bị kỉ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám. Đây là một khoảng thời gian bốn mươi năm văn học.

Về sự phân kì này có thể cắt nghĩa tóm tắt như sau:

Năm 1945 kết thúc thế chiến hai, cũng là năm ra đời nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, bắt đầu một thời kì mới của lịch sử Việt Nam: thời kì đấu tranh giành độc lập, tự chủ dân tộc, xây dựng xã hội mới theo mô hình xã hội chủ nghĩa, lúc đầu là trên một nửa đất nước, sau đó là trên cả nước, một đất nước thống nhất. Việc lựa chọn một mô hình phát triển xã hội mới, theo một ý thức hệ mới dẫn đến hệ quả là sự ra đời, phát triển những thiết chế văn hóa, văn học mới về căn bản.

Năm 1985 (một cách khá ước lệ) có thể coi là thời điểm kết thúc một thời kì lịch sử xã hội, văn hóa và văn học. Sau đó, từ năm 1986, là thời kì đất nước “đổi mới toàn diện mọi mặt xã hội” và tham gia vào “sân chơi toàn cầu”. Tất nhiên lịch sử là một dòng chảy liên tục, việc phân ra các thời kì như thế này hoặc thế kia cũng chỉ là một cách lựa chọn chủ quan mô hình diễn giải lịch sử. Khi chọn bất kì “mốc lịch sử” nào thì người ta cũng có thể dễ dàng chỉ ra những khía cạnh gián đoạn và những khía cạnh liên tục của một quá trình. Nhưng dù sao, nói về các sự kiện thì vẫn có sự kiện có ý nghĩa lớn chi phối nhiều mặt thực tế, có sự kiện chỉ tác động hạn hẹp. Lịch sử xã hội và lịch sử văn học cũng đều như vậy. Sự phân chia thời kì văn học căn cứ vào những mốc có ý nghĩa chi phối lớn đến nhiều mặt của đời sống văn học.

Cuốn sách được biên soạn trên cơ sở kết quả của đề tài cấp Bộ do Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam giao cho Viện Văn học chủ trì, PGS.TS. Trịnh Bá Đĩnh làm chủ biên với sự tham gia của các thành viên khác trong nhóm tác giả thực hiện đề tài. Cuốn sách nằm trong cụm công trình dự kiến: Lịch sử văn học Việt Nam, gồm 6 quyển.