Quan hệ ASEAN - Trung Quốc chính thức thiết lập vào tháng 7/1991 tại Kuala Lumpur, Malaysia. Tới nay, mối quan hệ này đã trải qua 3 thập niên phát triển. Mặc dù được phát triển trên cơ sở không nhiều thuận lợi như quan hệ của ASEAN với các đối tác tác đối thoại khác (như quan hệ ASEAN - EU, ASEAN - Mỹ, ASEAN - Nhật Bản) và luôn bị chi phối bởi sự cạnh tranh ảnh hưởng của các nước lớn khác cũng như ảnh hưởng từ vấn đề Biển Đông, nhưng cho đến nay, quan hệ ASEAN - Trung Quốc đã trở thành mối quan hệ phát triển nhanh nhất và thực chất mà ASEAN có được với một đối tác đối thoại.

Sau 30 năm phát triển, quan hệ ASEAN - Trung Quốc đã đạt được những thành tựu to lớn, nhất là trong lĩnh vực kinh tế và chính trị. Quá trình hội nhập kinh tế ASEAN - Trung Quốc đã hoàn thành với việc thành lập Khu thương mại tự do ASEAN - Trung Quốc từ năm 2010. Hiện nay, Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của ASEAN và là một trong những nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất của Hiệp hội. Về phương diện chính trị, quan hệ ASEAN - Trung Quốc đã được nâng cấp thành quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện từ tháng 10/2021.

Bên cạnh những thành tựu rất đáng ghi nhận trên, quan hệ ASEAN - Trung Quốc cũng đặt ra nhiều vấn đề cho cả ASEAN và Trung Quốc. Về kinh tế, mặc dù ASEAN được lợi nhiều từ quan hệ thương mại với Trung Quốc, nhưng sự phụ thuộc của nhiều nước thành viên ASEAN vào kinh tế Trung Quốc đang ngày càng trầm trọng. Bên cạnh các hiệu ứng tích cực (đóng góp vào xuất khẩu, tạo việc làm…), đầu tư của Trung Quốc vào ASEAN cũng đang gây nên nhiều hệ quả tiêu cực đối với nguồn tài nguyên, môi trường và ổn định xã hội của nhiều nước ASEAN. Quá trình hợp tác để giải quyết tranh chấp ở Biển Đông chưa mang lại các kết quả mong đợi. Sự đoàn kết trong nội bộ ASEAN bị thách thức do chính sách “chia để trị” của Trung Quốc đối với các nước thành viên ASEAN…

Ngoài những thách thức tồn tại trong bản thân mối quan hệ đó, quan hệ ASEAN - Trung Quốc cũng đang và sẽ tiếp tục phải đối diện với những thách thức từ những biến đổi trong môi trường khu vực và quốc tế. Từ năm 2016 tới nay, các đối tác đối thoại khác của ASEAN, nhất là Mỹ, Nhật Bản, EU và Ấn Độ đều có sự điều chỉnh quan hệ với ASEAN nhằm nâng cao sự hiện diện của họ trong khu vực, không chỉ về kinh tế mà cả về chính trị - an ninh.

Trong bối cảnh như vậy, ASEAN và các nước thành viên của mình cần phải tìm ra các phương cách, các giải pháp nhằm phát huy những thành tựu của mối quan hệ này cũng như giải quyết các vấn đề đang được đặt ra trong quan hệ ASEAN - Trung Quốc trong những năm sắp tới, khi mà họ không thể quay lưng và càng không phải là đối đầu với Trung Quốc. Bởi vì, Trung Quốc là một trong những nhân tố quan trọng nhất đối với hòa bình, an ninh ở Đông Nam Á. Nguồn lực từ Trung Quốc là lực đẩy không thể thiếu đối với sự phát triển kinh tế của các nước thành viên ASEAN. Trung Quốc là lực lượng tiên phong trong thúc đẩy hội nhập kinh tế khu vực. Quan hệ ASEAN - Trung Quốc là tác nhân quan trọng đối với những chuyển động theo hướng có lợi cho ASEAN.

Là một nước thành viên ASEAN, trong những năm qua Việt Nam đã tham gia và có những đóng góp tích cực vào sự phát triển quan hệ ASEAN - Trung Quốc. Mối quan hệ này đã đem lại cho Việt Nam nhiều lợi ích cả về kinh tế, chính trị và an ninh. Những hệ lụy từ mối quan hệ đó cũng tác động tiêu cực tới Việt Nam ở nhiều phương diện, ngay cả trong lĩnh vực kinh tế và an ninh, quốc phòng. Tuy nhiên, thúc đẩy quan hệ ASEAN - Trung Quốc phát triển theo hướng tích cực sẽ là lợi ích lớn của Việt Nam.

          Cuốn sách 30 năm quan hệ ASEAN - Trung Quốc do TS. Đàm Huy Hoàng chủ biên cung cấp cho người đọc những hiểu biết một cách hệ thống, toàn diện về quá trình hình thành và phát triển cũng những thành tựu và hạn chế của mối quan hệ này trong 30 năm qua. Bên cạnh đó, nội dung cuốn sách cũng làm rõ những tác động tích cực cũng như tiêu cực từ sự thăng trầm của mối quan hệ này đối với các bên có liên quan. Phần cuối của cuốn sách sẽ tập trung đề cập tới những tồn tại cần khắc phục để quan hệ ASEAN - Trung Quốc có được một triển vọng tốt đẹp hơn trong tương lai.