Nghiên cứu về lịch sử tôn giáo ở Việt Nam, nhất là đối với những giai đoạn có nhiều biến động về chính trị, xã hội và văn hóa, luôn là một yêu cầu cần thiết cả về phương diện học thuật lẫn phương diện thực tiễn. Trong lịch sử hiện đại Việt Nam, giai đoạn 1954-1975 là một thời đoạn đặc biệt. Đó là thời kỳ đất nước chia cắt do chiến tranh. Đời sống chính trị, kinh tế, xã hội ở hai miền vận động theo những hướng khác nhau. Trong bối cảnh ấy, Công giáo Việt Nam cũng trải qua nhiều biến đổi sâu sắc về tổ chức giáo hội, đời sống cộng đồng, hoạt động mục vụ, cũng như vị trí và cách thức hiện diện trong xã hội. Tuy nhiên, cho đến nay, những nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống và tiếp cận tương đối toàn diện về Công giáo Việt Nam trong giai đoạn này vẫn chưa thật nhiều. Chính từ yêu cầu nhận thức lại lịch sử một cách khách quan, thận trọng trên cơ sở tư liệu, cuốn sách chuyên khảo Công giáo ở Việt Nam giai đoạn 1954-1975, do TS. Ngô Quốc Đông làm chủ biên, có thể xem là một đóng góp đáng chú ý.

Công trình này xuất phát từ nghiên cứu đề tài Cấp Bộ trước đó, tìm hiều về thời kỳ mà những chuyển động lớn của đất nước đã tác động trực tiếp đến đời sống của cộng đồng Công giáo ở cả hai miền. Sự kiện di cư sau năm 1954 và quá trình thích ứng với các điều kiện chính trị - xã hội khác nhau, đã tạo nên một diện mạo rất riêng của Công giáo Việt Nam ở cả hai miền trong hơn hai thập niên này. Vì vậy, nghiên cứu Công giáo giai đoạn 1954-1975 không chỉ giúp làm rõ lịch sử của một tôn giáo cụ thể, mà còn góp phần soi sáng thêm nhiều khía cạnh của lịch sử xã hội Việt Nam hiện đại.

      TS. Ngô Quốc Đông (Chủ biên), Công giáo ở Việt Nam giai đoạn 1954-1975,

Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 2025

Điểm dễ nhận thấy ở công trình này là nỗ lực tiếp cận vấn đề theo hướng vừa lịch sử, vừa xã hội, vừa tôn giáo học. Công giáo không được đặt trong một không gian biệt lập, mà được xem xét trong quan hệ với bối cảnh lịch sử dân tộc, với các biến động xã hội, với đời sống văn hóa cộng đồng ở hai miền đất nước. Cách tiếp cận đó giúp cuốn sách vượt ra ngoài lối trình bày thuần túy sự kiện hay mô tả tổ chức giáo hội, để từ đó đi sâu hơn vào những vấn đề thuộc về đời sống thực tế của người Công giáo. Các khảo cứu được thực hiện qua các chủ điểm lớn như: từ niềm tin tôn giáo, thực hành đạo, tổ chức cộng đồng, cho đến các hình thức thích ứng xã hội trong điều kiện lịch sử cụ thể.

Qua công trình cho chúng ta thấy rằng, trong tiến trình lịch sử dân tộc, Công giáo ở Việt Nam không tồn tại như một bộ phận tách rời khỏi đời sống đất nước. Qua nhiều giai đoạn phát triển, Công giáo đã từng bước trở thành một thành phần của đời sống lịch sử, văn hóa và xã hội Việt Nam. Vì vậy, nghiên cứu về Công giáo Việt Nam giai đoạn 1954-1975 cũng không chỉ là nghiên cứu về lịch sử của một tôn giáo, mà đồng thời còn là góp phần tìm hiểu rõ hơn một bộ phận của cộng đồng dân tộc trong bối cảnh đất nước có nhiều biến động sâu sắc. Từ góc nhìn đó, việc nhận thức đầy đủ hơn về lịch sử Công giáo cũng góp phần khẳng định yêu cầu gắn bó, đồng hành cùng dân tộc như một chiều hướng có ý nghĩa lịch sử và thực tiễn đối với sự phát triển của Công giáo Việt Nam.

Cuốn sách không chỉ có giá trị ở việc cung cấp thêm tư liệu và nhận thức về Công giáo Việt Nam thời kỳ 1954-1975, mà còn góp phần đặt ra những gợi mở học thuật quan trọng. Đó là những câu hỏi về mối quan hệ giữa tôn giáo và lịch sử dân tộc; về cách thức một cộng đồng tôn giáo ứng xử với chiến tranh và biến động xã hội; về sự nối tiếp giữa quá khứ lịch sử với đời sống tôn giáo đương đại vv… Rõ ràng đây là những vấn đề không chỉ thuộc phạm vi lịch sử Công giáo. Nó còn liên quan trực tiếp đến lịch sử văn hóa và nghiên cứu tôn giáo ở Việt Nam hiện nay.

Với dung lượng hơn 400 trang, bố cục tương đối mạch lạc, kèm hệ thống thư mục và phụ lục, công trình cho thấy sự đầu tư công phu trong quá trình thực hiện. Từ góc độ tham khảo, cuốn sách có thể hữu ích đối với giới nghiên cứu sử học, tôn giáo học, xã hội học, văn hóa học, cũng như đối với cán bộ giảng dạy, học viên, sinh viên và những bạn đọc quan tâm đến lịch sử Công giáo Việt Nam. Việc công trình được xuất bản cũng góp phần bổ sung thêm nguồn tài liệu nghiên cứu về lịch sử tôn giáo Việt Nam trong thế kỷ XX, một lĩnh vực tuy đã có những kết quả nhất định nhưng vẫn còn nhiều khoảng trống cần tiếp tục được lấp đầy.

Trong bối cảnh hiện nay, khi nhu cầu nhìn lại lịch sử tôn giáo bằng tinh thần khoa học, khách quan ngày càng trở nên rõ nét, sự ra đời của cuốn sách Công giáo ở Việt Nam giai đoạn 1954-1975 có ý nghĩa không chỉ ở phương diện xuất bản một công trình nghiên cứu chuyên sâu, mà còn ở chỗ góp thêm một góc nhìn học thuật nghiêm túc vào việc nhận diện lịch sử Công giáo Việt Nam trong thời kỳ hiện đại. Đồng thời, công trình cũng gợi mở thêm cách nhìn về Công giáo như một thành phần của đời sống dân tộc, luôn vận động trong quan hệ với lịch sử đất nước.