Trong tiến trình phát triển của dân tộc, văn hóa luôn giữ vai trò nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển bền vững. Bước vào thời kỳ Đổi mới từ năm 1986 đến nay, cùng với những chuyển biến sâu rộng về kinh tế, chính trị và xã hội, văn hóa Việt Nam đã và đang trải qua những biến đổi mạnh mẽ, đa chiều và phức tạp. Văn hóa của các cộng đồng tộc người ở Việt Nam - dù ở đô thị hay nông thôn, đồng bằng hay miền núi - đều đang đứng trước những tác động đa tầng của quá trình phát triển và hội nhập. Công cuộc đổi mới kinh tế, sự điều chỉnh và hoàn thiện hệ thống chính sách văn hóa, cũng như việc Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng vào các dòng chảy văn hóa, xã hội và kinh tế khu vực, toàn cầu đã làm thay đổi sâu sắc diện mạo văn hóa dân tộc. Những biến chuyển đó không chỉ gia tăng về mức độ mà còn đa dạng hóa các dạng thức và chiều kích biến đổi của văn hóa Việt Nam.

Ở cấp độ cộng đồng, sự gia tăng kết nối thông qua dòng chảy thông tin, sự lan tỏa của các hệ giá trị mới, sự dịch chuyển của nguồn lực kinh tế và đặc biệt là sự di động của con người - giữa miền núi và đồng bằng, giữa nông thôn và thành thị, giữa Việt Nam và thế giới - đã tạo ra những chuyển biến đáng kể trong thực hành văn hóa, trong cấu trúc hệ giá trị, trong việc xác lập căn tính văn hóa và trong khát vọng kiến tạo đời sống văn hóa mới của các tộc người. Văn hóa không còn vận hành trong không gian khép kín mà tồn tại trong trạng thái giao thoa, tương tác và thương thỏa liên tục giữa truyền thống và hiện đại, giữa địa phương và khu vực, giữa tộc người và quốc gia.

Ở cấp độ quốc gia, việc Việt Nam tham gia ngày càng toàn diện vào các công ước và chương trình nghị sự quốc tế (như Công ước của UNESCO về bảo vệ và phát huy sự đa dạng của các biểu đạt văn hóa hay Chương trình nghị sự 2030 của Liên hợp quốc về phát triển bền vững) đã tạo tiền đề quan trọng cho sự điều chỉnh các chính sách vĩ mô về kinh tế, văn hóa và xã hội. Những cam kết quốc tế đó không chỉ định hướng chiến lược phát triển văn hóa mà còn tác động trực tiếp đến thực hành văn hóa ở các vùng, miền và các cộng đồng tộc người, đặt ra yêu cầu dung hòa giữa bảo tồn và phát triển, giữa hội nhập và giữ gìn bản sắc.

Điểm đáng chú ý là sự biến đổi văn hóa trong bối cảnh hiện nay không diễn ra theo một chiều hay một khuôn mẫu nhất định. Các chiều tương tác của con người, hàng hóa, thực hành văn hóa và hệ giá trị luôn chứa đựng sự đan xen, thậm chí mâu thuẫn. Tuy nhiên, chính trong điều kiện sống mới ấy, các cá nhân và cộng đồng đã không ngừng tái định vị mình, thích ứng với những nghịch lý và khác biệt do toàn cầu hóa mang lại. Trong khi nỗ lực bảo tồn và phát huy những phong tục, tập quán, nếp sống cổ truyền có ý nghĩa từ góc nhìn chủ thể, các cộng đồng đồng thời chủ động lựa chọn, tiếp nhận và tái cấu trúc nhiều yếu tố văn hóa mới để kiến tạo một đời sống hiện đại, năng động và hội nhập.

Trên cơ sở nhận diện những chiều kích biến đổi ấy, cuốn “Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc gia: Văn hóa Việt Nam trong các chiều kích biến đổi” ra đời như một tập hợp các công trình khoa học góp phần nhận diện, phân tích và lý giải những chuyển động của văn hóa Việt Nam trong bối cảnh đương đại, đồng thời phản ánh tư duy liên ngành và đối thoại học thuật về những vấn đề cốt lõi của văn hóa Việt Nam trong thời kỳ hội nhập.

Kỷ yếu được cấu trúc thành bốn phần lớn, phản ánh tương đối toàn diện các lĩnh vực và vấn đề của văn hóa Việt Nam đương đại:

Phần thứ nhất: Tôn giáo, tín ngưỡng, lễ hội tập trung phân tích những biến chuyển trong thực hành tôn giáo và nghi lễ vòng đời, trong tổ chức và ý nghĩa của các lễ hội truyền thống. Các bài viết phác họa một bức tranh đa sắc màu, cho thấy sự phong phú và không đồng nhất của các nhân tố tác động, cũng như sự đa dạng trong lựa chọn của các chủ thể văn hóa. Qua đó, văn hóa tâm linh hiện lên như một không gian năng động, nơi truyền thống được tái diễn giải trong điều kiện xã hội mới.

Phần thứ hai: Di sản văn hóa tiếp cận các thực hành di sản trong bối cảnh đương đại, với những chủ đề mang tính thời sự như “di sản hóa”, mối quan hệ giữa di sản và du lịch, giữa bảo tồn và khai thác. Các bài viết không chỉ dừng lại ở mô tả thực tiễn mà còn vận dụng các khung lý thuyết hiện đại để lý giải quá trình kiến tạo và tái kiến tạo giá trị di sản, qua đó gợi mở cách nhìn toàn diện hơn về vai trò của di sản trong phát triển bền vững.

Phần thứ ba: Những vấn đề văn hóa mới mở ra các hướng tiếp cận đối với những hiện tượng văn hóa trong bối cảnh đô thị hóa và “thời đại số”. Sự phát triển của công nghệ truyền thông, mạng xã hội, kinh tế sáng tạo… đang tạo nên những không gian văn hóa mới, định hình lại cách thức biểu đạt, tiếp nhận và sản xuất văn hóa. Các bài viết trong phần này góp phần làm rõ dòng chảy văn hóa mới ở Việt Nam, đồng thời đặt lại những câu hỏi về bản sắc, truyền thống và hiện đại trong điều kiện toàn cầu hóa.

Phần thứ tư: Những vấn đề văn hóa khác phản ánh sự đa dạng của biến đổi văn hóa qua các chủ đề như văn hóa nông thôn, văn hóa miền núi, văn hóa sinh thái, văn hóa cộng đồng… Qua các trường hợp nghiên cứu cụ thể, các tác giả chỉ ra xu hướng biến đổi, những nhân tố tác động và những vấn đề đặt ra trong tiến trình chuyển đổi văn hóa hiện nay, từ đó đóng góp luận cứ khoa học cho việc hoạch định chính sách văn hóa phù hợp với đặc thù từng vùng, miền.

Viện Nghiên cứu Văn hóa trân trọng giới thiệu Kỷ yếu tới bạn đọc. Chúng tôi tin tưởng rằng ấn phẩm này sẽ cung cấp thêm những thông tin có giá trị, những gợi mở lý luận và thực tiễn hữu ích cho các nhà nghiên cứu, giảng dạy, hoạch định chính sách, cũng như tất cả những ai quan tâm đến văn hóa và sự biến đổi văn hóa ở Việt Nam hiện nay./